 Dit artikel gaat over de stad ‘s-Hertogenbosch. Zie ‘s-Hertogenbosch (gemeente) voor de gemeente en ‘s-Hertogenbosch (doorverwijspagina)voor overige artikelen over ‘s-Hertogenbosch. |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
‘s-Hertogenbosch (
uitspraak (info·uitleg), informeel veelal Den Bosch genoemd, is de hoofdplaats van de Nederlandse gemeente ‘s-Hertogenbosch.
‘s-Hertogenbosch is administratief en bestuurlijk centrum van de provincie. Met een bevolking van ongeveer 104.060 is het naar inwoneraantal de vierde stad van Noord-Brabant, naEindhoven, Tilburg en Breda en de 21e stad van Nederland. De zustersteden van ‘s-Hertogenbosch zijn Trier in Duitsland en Leuven in België. De stad is verder een bisschopszetel en een voormalige garnizoensstad.
Inhoud |
[bewerken]Naam
Net als Den Haag heeft ‘s-Hertogenbosch een dubbele naam: beide steden hebben officieel een gecompliceerde naam, terwijl ze in de hedendaagse praktijk veelal met een meer volkse naam worden aangeduid. ‘s-Gravenhage en ‘s-Hertogenbosch worden veel frequenter aangeduid als Den Haag en Den Bosch. Men denkt vaak dat de lange namen ouder zijn, maar het tegendeel is waar: Den Bosch is ouder dan ‘s-Hertogenbosch.[1]
Er is echter verschil tussen de twee steden. De naam Den Haag is officieel toegestaan. Men ziet die naam op wegwijzers en bij de spoorwegen. Voor Den Bosch ligt dat anders: de enige officiële naam is ‘s-Hertogenbosch. Ook in andere talen wordt ‘s-Hertogenbosch met de lange naam aangeduid: Bois-le-Duc in het Frans, Boscoducale in het Italiaans, Bolduque in het Spaans en Herzogenbusch in het Duits. De Latijnse naam is Silva Ducis of Buscum Ducis.
Het Genootschap ter bevordering van het gebruik van de naam ‘s-Hertogenbosch probeert het gebruik van de officiële naam te bevorderen.
De naam geeft wel eens problemen met alfabetische ordening en met computers. Zo moest men vroeger in de reisplanner van NS de naam als Hertogenbosch opgeven – ‘s-Hertogenbosch werd door de website niet begrepen en zelfs veranderd in Heerhugowaard.
[bewerken]Geschiedenis
| Zie Geschiedenis van ‘s-Hertogenbosch voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Kaart van ‘s-Hertogenbosch in 1866
‘s-Hertogenbosch kreeg in 1184 stadsrechten van hertog Godfried III. Enige tijd daarvoor was het op grondgebied van Orthen ontstaan als een nederzetting van handelaren aan de samenloop van de Aaen de Dommel, die tegenwoordig samenkomen bij de Citadel in de stad.[2] Het was de vierde stad vanHertogdom Brabant.[3] De vroegste vermelding van ‘s-Hertogenbosch is in een document uit 1196. Het is één van de oudste steden van Nederland. In die tijd was het niet zo gebruikelijk dergelijke rechten expliciet vast te leggen en veel andere (nieuwe) steden in de Nederlanden namen het Bossche geschreven stadsrecht als voorbeeld.[4]
In 1629 werd ‘s-Hertogenbosch veroverd door Frederik Hendrik tijdens het Beleg van ‘s-Hertogenbosch.
Van 13 april tot en met 17 mei 1809 maakte Lodewijk Napoleon een inspectiereis door het departement Noord-Brabant. Tijdens deze reis bezocht de koning ‘s-Hertogenbosch. Tijdens zijn bezoek aan ‘s-Hertogenbosch had de koning veel belangstelling voor de infrastructuur, armenzorg, de kerken, cultuur en de nijverheid.
[bewerken]Geografie
De rivier de Dommel in ‘s-Hertogenbosch
‘s-Hertogenbosch ligt op het punt waar de Aa, de Dommel en de Zuid-Willemsvaart samenkomen en de Dieze vormen. Samen met de dorpen en gehuchten Bokhoven, Deuteren, Dieskant, Empel,Engelen, Gewande, Hintham, Kruisstraat, Maliskamp, Meerwijk, Orthen, Oud-Empel en Rosmalenvormt het de gemeente ‘s-Hertogenbosch.
Door de ligging als noordelijkste stad van Noord-Brabant heeft het goede verbindingen met Nijmegenen Arnhem in het oosten, Utrecht en Amsterdam in het noorden, Tilburg en Breda in het westen enEindhoven, Veghel en Helmond in het zuidoosten. Ook zijn de Randstad, het Duitse Ruhrgebied,Antwerpen en Maastricht goed bereikbaar geworden. Deze laatste twee verbindingen stammen al uit de tijd van het Hertogdom Brabant. Ook bevindt het zich in de stedelijke regio Waalboss, een combinatie van de gemeenten ‘s-Hertogenbosch, Oss, Waalwijk, Loon op Zand,Heusden, Vught, Bernheze en Maasdonk. Deze regio maakt momenteel een economische groei door.
[bewerken]Nabijgelegen kernen
Rosmalen, Empel, Engelen, Vlijmen, Vught, Sint-Michielsgestel, Den Dungen, Hedel
[bewerken]Bezienswaardigheden
‘s-Hertogenbosch is lid van de Vereniging Nederlandse Vestingsteden.
| Zie ook de lijst van rijksmonumenten in ‘s-Hertogenbosch (gemeente). |
Vestingmuur, onderdeel van deVestingwerken |
Binnendieze |
De Boze Griet, een smeedijzeren kanon uit 1511, in het Bastiondermuseum |
‘s-Hertogenbosch is bekend vanwege de kathedrale basiliek Sint-Jan Evangelist, een hoogtepunt van de late Brabantse gotiek. Hier zetelt de bisschop van ‘s-Hertogenbosch. In de Sint Jan staat het beeld van Onze Lieve Vrouwe van ‘s-Hertogenbosch (de Zoete Moeder).
In de binnenstad van de stad zijn ook nog andere kerken te vinden. Dat zijn de Sint-Jacobskerk in deBethaniëstraat, de Sint-Jacobskerk aan het Jeroen Boschplein en de Sint-Catharinakerk aan hetKruisbroedershof. De beide Sint-Jacobskerken zijn tegenwoordig niet meer in gebruik als kerk. In de kerk aan het Jeroen Boschplein is nu het Jheronimus Bosch Art Center gevestigd.
Het middeleeuwse stadscentrum van ‘s-Hertogenbosch is een van de oudste en compleetste van Nederland. De binnenstad is het grootste omwalde gebied van het land.
Uniek voor een middelgrote stad is de situatie tussen ‘s-Hertogenbosch en Vught: daar grenst het buitengebied, thans natuurgebied “Het Bossche Broek“, nog altijd pal aan de oorspronkelijke middeleeuwse stadswal. Aan de stadswallen wordt momenteel gewerkt om die volledig in de oorspronkelijke zichtbare staat terug te krijgen. De stad werd hiervoor verkozen tot Europese vestingstad van het jaar 2005.
‘s-Hertogenbosch bezit ook het oudste nog bestaande bakstenen huis van Nederland, De Moriaan, waar momenteel het VVV-kantoor is gevestigd. ‘s-Hertogenbosch was vroeger een garnizoensstad. DeKoning Willem I Kazerne is hiervan nog steeds te bewonderen als miniatuurkazerne in Madurodam teDen Haag.
Verder staat de stad ook bekend om het Noordbrabants Museum, het Stedelijk Museum ‘s-Hertogenbosch (voorheen Museum Het Kruithuis). Op de Markt staat een standbeeld van de 15e eeuwse schilder Jeroen Bosch, gemaakt door August Falise; het Jheronimus Bosch Art Center is een museum in de stad waarin zijn werken centraal staan.
Een andere attractie is de nu volledig gerestaureerde Binnendieze, waar verschillende rondvaarten de gelegenheid bieden de stad ondergronds te bewonderen. De Binnendieze is in 1996 gerestaureerd en is nu toegankelijk voor rondvaartboten. Niet aan claustrofobie of arachnofobie lijdende belangstellenden kunnen reserveren voor drie rondvaarttrajecten in het systeem van de Vughterstroom. Hunne Majesteiten Beatrix, Koningin der Nederlanden, en Albert, Koning der Belgen gingen in 1999gezamenlijk hierin voor.
[bewerken]Cultuur
Op 15 maart 2010 heeft ‘s-Hertogenbosch zich kandidaat gesteld voor de Culturele Hoofdstad 2018. Het Museumkwartier in de binnenstad van ‘s-Hertogenbosch is een complex in aanbouw, dat in 2012 voltooid moet zijn. Onder de titel Jheronimus Bosch 500 organiseert ‘s-Hertogenbosch in 2016verschillende manifestaties ter gelegenheid van het 500e sterfjaar van de schilder Jheronimus Bosch.
[bewerken]Musea
- Bossche Prentenmuseum
- Zwanenbroedershuis
- Museum De Bouwloods
- Museum Slager
- Noordbrabants Museum
- Het Oeteldonks Gemintemuzejum
- Stedelijk Museum ‘s-Hertogenbosch
- Jheronimus Bosch Art Center
[bewerken]Theaters
- Theater aan de Parade
- Koningstheater
- Verkadefabriek
- Theater Artemis
- Muziekcentrum De Toonzaal
- Muzerije
- AzijnFabriek
[bewerken]Evenementen
Enkele evenementen die in de stad hebben plaatsgevonden zijn:
- Jazzfestival Jazz in Duketown (jaarlijks terugkerend)
- theaterfestival Boulevard (jaarlijks terugkerend)
- Bourgondisch ‘s-Hertogenbosch (jaarlijks terugkerend)
- KBC het Nederlands speciaalbier festival (jaarlijks terugkerend)
- Het Bevrijdingsfestival (jaarlijks terugkerend)
- Startplaats van de Ronde van Frankrijk 1996
- Startplaats van de Ronde van Nederland 2000
- Maritiem ‘s-Hertogenbosch (wordt gehouden in de oneven jaren)
- Tenniswedstrijden voor de Davis Cup
- Erasmusfestival (wordt gehouden in de even jaren)
- FAQ-festival in Muziekcentrum De Toonzaal
- ToneJazz festival
- HBO Introfestival
- Open Monumentendagen
- Kunstnacht Den Bosch
- November Music (Jaarlijks terugkerend)
- Koningin Beatrix vierde Koninginnedag 2007 in ‘s-Hertogenbosch
- Hiphop in Duketown (jaarlijks terugkerend, sinds 2007)
- Gedichtenfestival Onbederf’lijk Vers (jaarlijks terugkerend, sinds 2007)
- Internationaal Vocalisten Concours (wordt gehouden in de even jaren)
- Fietstocht Leontien’s Ladies Ride (jaarlijks terugkerend, sinds 2005)
- Paardensportwedstrijd Indoor Brabant
- Levenslied ‘s-Hertogenbosch (jaarlijks terugkerend, sinds 1997)
- B-There (jaarlijks terugkerend, sinds 2006)
- Festival CEMENT
- Atelierroute
- CBK Toonzaalprijs
- Hardloopwedstrijd de Vestingloop
- Electronische muziek-festival Earational
- De Bossche kermis
- Barbershop Ontmoetings Festival, (één keer per twee jaren)
- Avondvierdaagse
- Dance festival Trix in de Mix
- Masters of Hardcore (evenement)
- Love & Marriage Beurs Brabanthallen (2009)
- Art & Antiques Fair ’s-Hertogenbosch, jaarlijkse kunst- en antiekbeurs
[bewerken]Carnaval
Bekend is ‘s-Hertogenbosch in carnavalstijd. De stad wordt in die dagen omgedoopt tot het Bourgondische Oeteldonk.
Anders dan de carnavalsvierders in Limburg, die hun carnaval vieren volgens de Rijnlandse traditie, houden ‘s-Hertogenbosch en Bergen op Zoom vast aan het Bourgondische Carnaval. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het verschijnsel dat men zich (in ‘s-Hertogenbosch) in een boerenkiel hult om duidelijk te maken dat in deze tijd gangbare rangen en standen binnen de samenleving vervallen.
De tijdelijke overdracht van de stadssleutel door de burgemeester aan de “carnavalsburgemeester” (Peer vaan den Muggenheuvel tot den Bobberd) is hier ook een teken van. Ook kent men in ‘s-Hertogenbosch geen dansmariekes en steken met fazantenveren, zoals men die in andere delen van Brabant en in Limburg wel veel ziet.
[bewerken]Evenementengebouwen
- Brabanthallen ‘s-Hertogenbosch
- The Talent Factory
- W2 Concertzaal
- Muziekcentrum De Toonzaal
- Verkadefabriek
- Theater Artemis
- Koningstheater
[bewerken]Bossche Bol
Een lokale lekkernij, verbonden met de naam ‘s-Hertogenbosch, maar ook bekend buiten ‘s-Hertogenbosch, is de Bossche Bol.